Pet decenija od rođenja „Stojadina“: Kako je nastao najpopularniji jugoslovenski auto

Jedan od najpoznatijih automobila Srbije i nekadašnje Jugoslavije obilježava 55 godina od početka proizvodnje. Zastava 101, popularni “Stojadin”, opstala je na proizvodnim trakama gotovo četiri decenije, preživjevši tehnološke promjene, ekonomske sankcije i bombardovanje fabrike u Kragujevcu.

Prvi serijski primjerci Zastave 101 sišli su sa proizvodnih traka 15. oktobra 1971. godine.

Automobil koji je obilježio motorizaciju nekadašnje Jugoslavije proizvodio se sve do novembra 2008. godine, kada je okončana njegova duga karijera, tokom koje je postao jedan od najprepoznatljivijih modela domaće automobilske industrije.

Posljednje poglavlje njegove proizvodnje završeno je nakon dogovora srpske vlade sa italijanskim Fijatom, koji je preuzeo zastarjelu fabriku u Kragujevcu. Istovremeno su ugašeni i drugi dugovječni modeli Zastave, „”Jugo” (Yugo) Koral i Florida.

Osnova za razvoj Zastave 101 bio je italijanski Fiat 128, predstavljen 1969. godine. Međutim, automobil iz Kragujevca dobio je karoseriju sa petim vratima, što ga je učinilo praktičnijim za svakodnevnu upotrebu. Takva koncepcija bila je važna razlika u odnosu na klasične trozapreminske limuzine tog vremena.

Tokom skoro četiri decenije proizvodnje, “Stojadin” je prošao kroz niz manjih izmjena, ali je njegova osnovna konstrukcija ostala gotovo nepromijenjena. Okrugle farove vremenom su zamijenili četvrtasti, dok su u unutrašnjosti jednostavniji materijali i plastika potisnuli pojedine ranije detalje, uključujući hromirane elemente na braniku i spoljnim retrovizorima.

Uprkos modernizacijama, automobil je i pred kraj proizvodnog ciklusa zadržao tehnička rješenja karakteristična za sedamdesete godine prošlog vijeka. Motori su koristili karburatore (čudno je što sistem EFI nije bio ugrađivan u “Stojadin”), dok vazdušni jastuci nisu bili dostupni ni kao dodatna oprema. Ni kvalitet izrade nije uvijek bio na nivou koji su kupci očekivali. Kritike na račun kočnica i električnih instalacija pojavljivale su se još početkom sedamdesetih godina.

Zastava 101 ostavila je dubok trag na domaćem i regionalnom tržištu. Prema podacima koje prenosi češki portal Novinky, proizvedeno je više od milion primjeraka ovog modela. Uz njih, iz kragujevačke fabrike izašlo je i oko 250.000 automobila Zastave 128, odnosno verzije koja je zadržala klasičnu limuzinsku karoseriju Fiata 128.

Ipak, popularnost „Stojadina“ postepeno je opadala kako su se na tržištu pojavljivali noviji modeli, a posebno nakon dolaska “Juga”. U posljednjim godinama proizvodnje godišnji obim iznosio je svega oko 2.000 primjeraka, što je bilo neuporedivo manje u odnosu na nekadašnje rezultate.

Automobil se prodavao i na inostranim tržištima. U tadašnjoj Čehoslovačkoj bio je dostupan pod oznakom Zastava 1100, a u drugoj polovini sedamdesetih godina mogao se kupiti i preko tamošnje prodajne mreže Mototechna. Ipak, ni u toj zemlji nije bio među najpristupačnijim automobilima, dok su recenzenti povremeno ukazivali na nedostatke u kvalitetu završne obrade.

Početkom ovog vijeka, kragujevačka fabrika pokušala je da obnovi ponudu modelom Zastava 10, zasnovanim na Fijatu Puntu. Ipak, najveći zaokret dogodio se dolaskom italijanskog proizvođača i početkom proizvodnje modela Fiat 500L 2012. godine.

Danas se u Kragujevcu, u okviru koncerna Stellantis, proizvode Fiat Grande Panda i Citroën C3, čime je fabrika dobila potpuno drugačiju ulogu u savremenoj evropskoj automobilskoj industriji.

Iako se “Stojadin” odavno ne proizvodi, ostao je važan dio automobilske istorije Srbije i bivše Jugoslavije. Njegova dugovječnost svjedoči o vremenu u kojem se jedan model mogao održavati u proizvodnji decenijama, čak i kada je tehnološki već bio daleko iza savremenih konkurenata, prenosi  Auto Republika. 

Danas je Zastava 101 prije svega simbol jedne epohe i automobil koji mnoge podsjeća na prve porodične automobile, putovanja i početke masovne motorizacije.